Социалист үеийн Монголын улс төрийн үйл явц: уламжлалаас модерн хүртэл

30 апреля 2015, Родионов Владимир

Сүүлийн хорин жилийн Монголын ололтын нэгт улс орон ардчиллын өндөр хөгжилд хүрснийг олон шинжээчид тэмдэглэдэг [1]. Үүнд “өндөр хөгжилтэй” орнуудаас “хөгжил буурай” орнуудын орчин үеийн гол шалгуураар ардчиллыг авч үздэг. Ардчиллын дэг журмын үндсэн стандарт шинж чанаруудыг нэрлэвэл, нээлттэй, өрсөлдөөнтэй сонгууль, эрх мэдлийн шилжилт, хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслийн эрх чөлөөтэй байдал, хөгжилтэй иргэний нийгэм хийгээд 1990-д оны эхээр социалист загвараас татгалзснаар улс орон ардчиллын амжилттай туршлага хуримтлуулсаныг илэрхийлнэ. Үүний учир ийм феномен үзэгдлийг тайлбарлах олон оролдлогууд гарсаар байна. Нэг хэсэг авторууд ХХ-ХХ1 зууны зааг дээр ардчиллын үйл явцыг тодорхойлсон түүхэн-соел иргэншил болон шашны хучин зүйлийг онцлон тэмдэглэдэг [2]. Нөгөө хэсэг нь үр ашигтай шийдвэр цагтаа гаргаж чадсан монголын өөрчлөн байгуулагчдын улс төрийн бодлогод асуултын хариуг хайна [3]. Гуравдах хэсэг нь улс оронд ардчиллыг эрчимжүүлэх гадаад хүчин зүйлд гол анхаарлыг хандуулна [4]. Ийм нөхцөл байдалд Монголын ардчиллын явцын өмнөх урьтал үе болж огсон социалист цаг үед тун бага үүрэг ролийг өгч байна. Харин зарим авторууд уламжлалт Монгол, социалист Монгол хоерын хооронд онцын том ялгаатай тал байхгүй гэж үзэхдээ, «нэг авторитар систем нь нөгөө системээр солигдож, ноедыг дарга нар, богдо-ханыг ерөнхий нарийн бичгийн дарга, автократыг партократ, буддизмыг коммунизм сольсон» гэж тайлбарладаг [5]. Түүнчлэн социализмын дараах үнэлгээ байдаг, гадаад хүчин зүйл болох ЗХУ, Коминтерн хоерын нөлөөн дор 1921 оны хувьсгалын үр дүнгээр улс орон «хөрөнгөтөн-ардчиллын хөгжлийн замаас» ухарсан гэж үздэг [6]. Ерөнхийдоо, орчин үеийн Монголын ардчиллын байгуулалтын байр сууринаас социалист үеийг Монголын түүхэнд утгагүй, бүүр улмаар хортой байсан санаа гарч, түүнийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг.

Харин авторын үзснээр, орчин үеийн Монголын нийгэм, улсыг анх үүсгэн байгуулсан элементууд нь яах аргагуй социалист үед суурилуулагдсан юм. Энэхүү тезисыг нотлон батлахын тулд тус огүүллэг зориулан бичигдсэн болно.

***

1921 оны ардын буюу үндэсний-ардчиллын хувьсгал нь 70 жил үргэлжилсэн социалист цаг үеийг нээж огсон томоохон үйл явдалд уламжлалт есоор тооцогддог. Шинээр байгуулагдсан улсын зорилго, зорилтууд нь «хөрөнгөтөн-теократ дэглэмийг устган» [7], ө.х. өмнөх үеийн Монголын нийгэм-улс төр, эдийн засгийн системийн үндсийг устгаж, шинэ төрлийн нийгэм (орчин үеийн нийгэм) байгуулахад оршиж байсан. Эдгээр зорилт нь, Америк антропологч Ж.Скоттын онолын дагуу, «өндөр модернизм»-ын илрэл гэж үзвэл, энэ нь шинэ удирдагчид томоохон төлөвлөгөөнийхээ хурээнд шинжлэх ухаан-техникийн хөгжлийн замаар нийгмийг рационал аргаар шинэчлэн өөрчлөх зарчмын боломж байгаагийн итгэл дээр үндэслэж байжээ. Түүнчлэн «өндөр модернизмын» онолын дагуу түүх, уламжлалаас радикал аргаар салах естой байв [8]. Өөрөөр хэлбэл, орчин үеийн улс, нийгмийг байгуулах зорилтууд Барууны Шинэ Цагт боловсруулагдаж, Барууны онолын модернист парадигмын нэгэн хэсэгт багтаж, харин социалист модернизаци нь энэхүү парадигмын мөн нэгэн хувилбар байсан гэж тайлбарладаг.

Дундад зууны түүхэн үеэс ХХ зууны эхэн хүртэл Монгол нь нүүдэлчний уламжлалт нийгмийн сонгодог хэлбэр байсан. Байнгын нүүдлийн экстенсив аргаар хээрийн мал аж ахуйн эрхлэлт нь тухайн орны аж ахуйн үндсэн хэлбэр байсан. Нийгмийн бүтэц шатлан захирах зарчим дээр үндэслэж байсан. Монголын нийгмийн дээд язгууртанд хан, тайж, ван, ноен, засаг нар орж, мөн шашны дээд зиндаанд гэгээн, хубилгаан, хутагт нарын эрх мэдэлд нийт хээр нутаг болон мал аж ахуйг захирч байжээ. Дээд зиндааны хурээнд албат нар захирагдаж, албат нар дотроо «сайн хумуус», харчууд (карачу) нарт хуваагдаж байсан [9].

Х111 зууны уеэс монголчуудын дээд язгууртаны эрх мэдэл барих ундэслэл нь Чингисханы «алтан удамын» харьяалал болсон. Зовхон Чингисханы удмын залгагч их ханы ширээнд залах эрхтэй байсан. 16 зууны суулээс монголчуудын ундсэн шашнаар буддизм сонгогдож, эрх мэдлийг хучин тоголдор болгох еслол буддын уламжлалын дагуу узэл суртал-улс торийн талаас «хоер хуулийн» узэл баримтлалын хурээнд явагдаж эхэлсэн. Жишээ нь, Чакравартин буюу ханы тухай буддын сургааль нь аливаа улс оронд ханы засаглалыг бэхжуулэх дээд зиндааныхны чармайлтыг дэмжих тухай ухаан юм. Буддын шашны уед Монголын хаадыг (Чингисханыг оорийг нь оролцуулан) эртний Энэтхэг, Товдийн хаадтай холбон «хубилгаадын» институтээр дамжуулан захирах уламжлалыг шинээр тогтоосон [10].

Туунчлэн ламын институтын уурэг роль ондорт гарснаар, дээд зиндааны лам нарыг томилох шалтгаан нь тэдгээрийг бурханы сүмийн «хубилгаан» буюу шашны том зутгэлтний хойт дүрээр зарлаж, цаашдаа ч ийм дүр тодруулах уламжлалыг шинээр бий болгосон. 8-р Богдо гэгээнийг ХХ зууны эхэнд Ар Халхын чолоот ходолгооний удирдагч болгож, Монголын теократ (лам нарын засаглал) улсыг 1911 онд тэргуулсэн явдал санаандгуй уйл явдал биш юм. Иймд хувьсгалаас омнох уеийн Монголд эрх мэдэл, улс тор хоер сонгомол хумуусийн (чингисид, хубилгаад) онцгой хэрэг байснаас гадна, мөн шашны ариун чанартай байсныг анхааран, Веберын сонгодог онолын байр сууринаас авч узвэл, ноерхлын уламжлалт хэлбэрт багтана.    

1921 онд хятадын турэмгийлэгчид, цагаантны барон Р.Унгерны эсрэг тэмцлийн дараа Монгол Ардын нам (МАН) эрх мэдлийг гарта барьж, Ардын хувьсгалт засгийн газар, 8-р Богдо гэгээний хооронд «Амлалтын гэрээ» хэмээх байгуулагдсан. Тус гэрээний нохцлийн дагуу буддын шашны дээд тэргуунтэн нь хязгаарлагдмал эрхтэй монарх болж, тууний эрх мэдэл зовхон сум-шашны салбарыг хамаарах болсон [11]. 1924 онд 8-р Богдо-гэгээний нас барсаны дараа Монгол Ардын Бугд Найрамдах Улс байгуулагдаж (БНМАУ), анхны Ундсэн хууль батлагдсан. Анх шинээр байгуулагдсан нийгэм-улс торийн систем болон улс торийн уйл явцын ундсэн элэментууд нь 1924 оны Ундсэн хуулиар тодруулагдсан нь омнох туухэн цаг уеэс зарчмын хувьд тэс ондоо байсан.   

Нэгдугээрт, бугд найрамдах улс байгуулагдсан уйл явдал нь тор байгуулалтын шинэ хэлбэр болж, омно монголчуудын мэдэхгуй хэлбэр байсан. Ундсэн хуулийн 1 дугээр булэгт улс торийн эрх мэдлийн шинэ узэл баримтлал батлагдаж, уунийг тусгаар тогтнолыг уусгэгч, эрх мэдлийн цорын ганц эх уусвэр болох «ажилчин ард тумнээс» асуулгын журмаар авсан санал дээр ундэслэсэн гэж заасан [12]. Анх удаа ард тумэн улс торийн уйл явцын субъектээр тодорсон нь ардчиллын гол эх уусвэр билээ. Шинэ засаг нь ард тумний ашиг сонирхлоос улбаалан, тууний нэрийн омноос уйл ажиллагаагаа явуулахдаа, цаашдаа нийгмийг шинэчлэн оорчлох ажлын хурээнд хамгийн радикал арга хэмжээ авахдаа ч гэсэн, нийгмийн мандатыг хулээн авна гэсэн уг.

Хоердугаарт, эрх мэдлийн дээд байгууламжаар Ардын Их хурал (АИХ) батлагдаж, хууль тогтоомж, засгийн газар байгуулах эрхтэй болов. АИХ нь бух нийтийн сонгуулиар байгуулагдаж, бух нийтийн сонгууль нь эрх мэдлийн байгууламжийг байгуулах, хучин тоголдор болгох салшгуй процедур болсон. Сонгуулийн дунгээр орон нутгийн хуралууд нь аймаг, хошуу, сум, баг, арват, хотын тувшинд байгуулагдсан. Бодит хэрэг дээрээ эрх мэдэл нь социализмын туухэнд МАН-ын (1925 онд МАХН болж хувирсан) гарт байсан богоод, сонгууль нь жинхэнэ утгаараа формал шинж чанартай байсан ч гэсэн, торийн эрхэнд байгаа хурээнийхэн оорийн ноерхлоо баталгаажуулах энэхуу механизмаас хэзээ ч татгалзаагуй, мон ийм практик олон нийтийн оргон дэмжлэг авдаг байсан онцлогтой.

Гуравдугаарт, торийн байгууллагуудын уйл ажиллагааг хянах уурэг бухий Ундсэн хууль болон бусад хуулиуд нь эрх мэдлийн хуваарийн Европ зарчмыг шинээр бий болгосон. Харизм болон ер бусын авьяас хоероороо тодорсон, мон янз бурийн функци оортоо нийлуулсэн нэг хунээр удирдуулах нуудэлчдийн эрх мэдлийн уламжлалт зарчмыг шинэчлэн оорчилсон [13]. Улс тор, цэрэг, эдийн засаг, шуух, шашны функциудыг нийлуулсэн нэг хуний буюу теократ (ламын засаглал) оронд парламентын бугд найрамдах улс шинээр байгуулагдаж, ууний хурээнд ундсэн нийгэм-улс торийн функциуд нь эрх мэдлийн янз бурийн байгууламжид шилжиж эхэлсэн. Сонгууль адил эрх мэдлийн хуваарийн зарчим нь социалист уед тунхаглалын чанартай байсан ч гэсэн, бодит байдал дээрээ МАХН-ын удирдагчдын гарт шилжиж, харин омнох туухэн цаг уеийн торийн царай социалист уеэс зарчмын хувьд оор болж, засаглалын институт болох парламент, засгийн газар, шуух зэрэг торийн байгууламжууд бие даан шинээр ажиллаж эхэлсэн. Уугээр барахгуй, эдгээр институтууд нь шинэчлэгдэн постсоциалист Монголоор залгамжлагдан орчин уеийн улс торийн системийн ундсэн элемент болж огсон.    

Доровдугээрт, 1924 оны Ундсэн хууль нь шинэ баримт бичиг болохдоо, нийгмийн зиндааны зохион байгуулалтын хуулийн хувьд эрх тэгш бус байдлыг баталгаажуулсан онцлог (Чингисхааны «Их засаг», «Халх Жирум» зэрэг баримт бичгийн адил) бухий монголчуудын энгийн болон феодал эрхийн хэм хэмжээн дээр ул ундэслэслэсэн. Ундсэн хууль нь Барууны Европын иргэний хууль тогтоомжийн ихэнх булэг, зарчмуудыг багтаасан. Яс ундэс, шашин, хуйс зэргээс ул хамааран улс орны бух иргэдийн эрх тэгш байдал зарлагдаж, феодал зэрэглэл, хутагт, хубилгаадын онцгой эрх хучингуй болсон. Оороор  хэлбэл, ундсэн хуулиар нийгмийн шударга байдал батласан нь иргэний ундсэн эрх, уургийг тэгш хуваарилах зарчим баримтлагдав.      

Ууний зэрэг иргэний, шашны дээд зиндааны толоологчдийн сонгуулийн эрх хязгаарлагдсан гэдгийг тэмдэглэх хэрэгтэй. Буур цаашлаад «ард тумний» зэрэглэлд анх удаа ажилчин давхаргын толоологчид хамрагдсан – нуудэлчин - ард (малчид). Ийм ч зорилгоор монгол хэлний улс торийн хэллэгэнд «ард тумэн» гэсэн шинэ томьеог нэмж оруулсан нь «малчдын масс» гэсэн утгатай. 1924 оны Ундсэн хууль нь ардчилсан чанартай байсан  ч, улс торийн ангилалын ихээхэн элементуудын онцлогтой байсан. Гэвч социалист уеийн дараагийн Ундсэн хуулийн хувилбаруудад улс орны иргэд сонгуулийн эрхийг ямар ч хязраагуйгээр бугд эрх тэгш эдэлж эхэлсэн нь Монголын нийгмийн бутцэд томоохон зарчмын оорчлолт гарсаныг тодорхойлсон.      

Тавдугаарт, шашин тороос ангид болж, шашин нь иргэдийн хувийн хэрэг болсон. Улс торийн хувьд, шашны уламжлалаар удирдагддаг нийгмээс шашнаас ул хамарсан хэм хэмжээн дээр ундэслэсэн нийгмийн иргэний загварт шилжих урт удаан, нилээд хунд агуулга, чанар бухий уйл явц эхэлсэн. Шинэ засаглалын институтуудын байгуулалтын эхний жилуудэд шашны хуучин удирдагчид идэвхитэй оролцсон ч гэсэн, эцсийн эцэстээ торийн засаглал нь нийгмийг удирдах секуляр (шашнаас ул хамарсан) зарчим дээр ундэслэв. Торийн институтуудын уйл ажиллагааг эхэндээ чиглуулэх, дараа нь монопол уурэг ролийг иргэний удирдах ажилтанууд, намын гишууд, цэрэг, эрдэмтэд тоглож эхэлсэн.

Эцэстээ хууль нь оороо торийн зорилгыг хэрэгжуулэх хэрэгсэл болж хувирсан. Энэ хандлага нь хуулийн десакрализаци хийж, улмаар туунийг засах, хучингуй болгох, шинээр батлах боломжийг бурдуулсэн. Жишээ нь, 1960 оны БНМАУ-ын Ундсэн Хуулийнд «…….» (цитата из закона) заасан байдаг [14]. Орчин уеийн Барууны орнуудын жишгээр хуулийн хэм хэмжээг боловсруулах, батлан хэрэгжуулэх ундэслэлээр зан заншил, шашны уламжлал буюу хаан, богдо-гэгээн эсвэл Чин улсын хааны дархан эрх биш, харин улс орны тусгаар тогтнол, улс торийн эрх мэдлийг монопольчилсон улс торийн байгууллага болсон. Хуулийн десакрализаци нь туунийг байнга оорчлоход (социалист уед нийт 3 удаа Ундсэн хуулийг оорчилсон – тус тус 1924, 1940, 1960 онд), мон туунийг нарийн даган мордоход хургэсэн (1930-д оны улс торийн хэлмэгдуулэлтийн уеэр).

Монголын нийгмийн улс торийн уйл явц, нийгэм-улс торийн системийн ундсэн элементуудыг оорчлоход, хэм хэмжээ-хууль тогтоомжийн актуудаас гадна,  социализмын ундсийг байгуулахад чиглэсэн монголын засгийн практик уйл ажиллагаа нь оороо гол хучин зуйл болсон. Гол арга хэмжээнуудээс авч узье.

1. Коллективизаци болон седентаризацийн ажил. БНМАУ-ын социалист модернизацийн тослийн салшгуй хэсэг бол ходоо аж ахуйн коллективизаци (хамтрал) болон десентаризаци буюу нуудэлчдийн суурьшмал аж ахуйн хэлбэрт шилжилт. Энэ хоер уйл явц хоорондоо нягт уялдаа холбоотой богоод эдийн засаг, улс торийн зорилго зэрэг агуулсан. Нэг талаас, суурьшмал аж ахуйн шилжилт нь механизацийг оргоноор нэвтруулэх, аж ахуйн бутээмжийг нэмэгдуулэх, ардын амьжиргааны материаллаг тувшинг дээшлуулэх боломжийг нээсэн [15]. Ногоо талаас, «шинэ торлийн» нийгмийг байгуулахдаа, социалист орны нохцолд хун ам нэг газраас ногоо газарт байнга шилжих биш, стационар байдлаар тодорхой орон нутагтаа суурьших ойлголтыг шинээр бий болсон. Энэ бухэн худоод хамтралыг явуулах, орон нутагт улс торийн байдлыг хянах, нийгмийн бодлогыг хэрэгжуулэх (бух нийтийн боловсрол, эруул мэндийн системийг нэвтруулэх), цэргийн алба татах зэрэг ажил явуулахад тор баригчдад дохом болгосон. Оороор хэлбэл, тор оорийн нийгмээ илуу тод болгох, урьдчилан толовлох чанар бухий шинэ дур торхтэй болгохыг тэмуулсэн [16]. Шинээр зохион байгуулсагдсан орон нутаг-захиргааны систем (аймаг, сум, баг зэрэг) ходоод удирдах уйл явцыг цэгцтэй болгох уурэгтэй байсан. Тус системийн ундсэн дээр хун амын тооллого, хяналт явагдаж, улс орны нийгэм-улс тор, хун амын осолт, хогжлийн тувшинг илэрхийлсэн статистикийн узуулэлтийг гаргадаг байсан. Туунчлэн сануулахад, Монголд анхны хун амын тооллого 1926 онд хийгдсэн.

Ходоо аж ахуйн ажлын бутээмжийн шинж чанар, тувшин, хун амын амьдралын хэв заншилд шууд нолоолохоос гадна эдгээр арга хэмжээ нь хувьсгалаас омнох Монголын улс торийн уйл явцын ундсийг эвдэж эхэлсэн. Эрт дээр уеэс нуудэлчдийн оргон автономийн гол нохцол болох улс торийн тов хэмээн дургуй засгаас зугтан нуун щилжих (голцуу баруун зугт чиглэн) боломж ямар ч уед хадгалддаг байсан [17]. Монгол нуудэлчдийн суурьшмал хэв загвар дээр тодорхой, сайн хамгаалалттай улсын хил тогтноос хойш засгийн эсрэг шуурхай босон эсэргууцэх аргыг хэрэглэх боломж улс торийн уйл явцаас хасагдсан. Энэ нь торийг нийгмийн омно хяналлтай байлгах боломжийг чангаруулж, бусуудэд товийн нолоог ихэсгэж, улс орныг де-юре, де-факто аргаар унитар (нэгдмэл) тор болгон хувиргасан. Энд тэмдэглэх естой зуйл гэвэл, 1990-д оны эхэнд хун ам, бусуудийг хянах хэд хэдэн эрхээс татгалзахдаа, Монголын тор унитар байгуулалтаа, мон социалист уед бий болгосон орон нутаг-захиргааны системээ хадгалж чадсан.

Уунээс гадна, социализмын уеийн седентаризаци нь вассал-сеньорын (хараат-засаг ноены) харилцаа бухий уламжлалт систем дээр ундэслэсэн нийгмийн зиндаа, бус-омог, хошуу-чуулганы identity (идентичность) устгасан. Ууний оронд формал тувшинд эрх тэгш иргэд, тор хоерын хоорондын улс тор-эрх зуйн холбоогоор дамжин бий болсон тор-иргэний identity (идентичность) бий болсон. Монголын улс торийн уйл явцын энэ элемент нь постсоциалист уеийн байдалд амжилттай дасан шингэсэн.  

2. Уйлдвэржуулэлт болон урбанизаци. БНМАУ-ын удирдлага социалист нийгмийг байгуулахдаа ундсэн нохцлийн нэгээр уйлдвэржуулэлт болон оортоо нийгмийн тулгуур болгох зорилгоор ажилчин ангийг шинээр бий болгосон. Энд онцлон тэмдэглэх зуйл гэвэл, эдгээр чиглэлийг Монголын тор зовхон Дэлхийн 2-р дайн тогсгол болсоны дараа хэрэгжуулэх болсон шалтгаан нь хоер талын геополитикийн ашиг сонирхол нэмэгдэж, ЗХУ-ын материаллаг техникийн баазын потенциал осч, тууний шууд дэмжлэгээр биелсэнтэй холбоотой байв. 1950-1970-д онд улс орны уйлдвэрлэлийн тэргуулэх уйлдвэрууд байгуулагдаж, тэднийг тойроод шинэ том хотууд баригдсан (Дархан, Эрдэнэт). 

Уйлдвэржуулэлтийн салшгуй хэсэг бол урбанизаци (хот байгуулалт) болсон. 1926, 1989 онуудын хооронд зовхон Улаанбаатар нийслэлийн хун ам 1,5 мянган хун  (улсын хун амын 0, 22%) байснаа,  548, 4 мянган хун (26,8%) тус тус оршин сууж байв [18]. Монголд хотын хун амын хувийн жин 52 хувьтай тэнцэж байсан дээр ундэслэхэд [19], формал талаас монголын нийгмийг уйлдвэрлэлийн хэлбэрт  хамруулж болно. Хотын хун ам оссоноор нуудлийн мал аж ахуйтай холбоогуй ажил эрхлэлтийн хэлбэруудийг шинээр бий болгож, тэдгээрийн шинэ институтчлалыг байгуулахад хургэсэн. Энэ бухэн нийгмийн бутцэд дорвитой оорчлолт хийхэд нохцол боломжийг бурдуулсэн. Энгийн ард-малчдын хамт улс орны ажилчин хун амын хувийн жинд уйлдвэрийн ажилчдаас гадна, оюуны ажилчдын (торийн албан хаагч, эмч, багш, оюутан, шинжлэх ухаан, урлагийн ажилтанууд г.м.) уурэг роль шинээр нэмэгдсэн. 1956-1985 онуудад ажилчдын (гэр булийн хамт) хувийн жин 25,9% -аас 65,1% хуртэл оссон. Оршин суух газар, уйл ажиллагааны чиглэл оорчлогдсноор монголчуудын эдийн засаг, нийгмийн хэрэгцээ, хусэл, мороодол, хэрэглээний бутцэд оорчлолт гарсан.

БНМАУ-ын уйлдвэрлэл, хотжилт ходоо аж ахуйн натурал шинж чанарыг устгаж эхэлсэн богоод бараа солилцооны болон бараа, уйлчилгээний нийтийн хэрэглээний уйл явцад ихэнх хун амыг татан оруулсан. 1950-1985 онд ширхэглэсэн (розничная) барааны эргэлт 12,5 дахин нэмэгдэж, харьцуулвал, 1950 он гэхэд 3,4 дахин нэмэгдсэн байсан [21]. Энэ нь улс орны аж ахуйг нэгдмэл чанартай болгож, макро эдийн засгийг нийт хун амын амьжиргааны тувшинтэй шууд холбож огсон.  1990 оноос хойш эдийн засгийн захиргаа-толовлогооний аргаас татгалзсан ч гэсэн, улс орны байдал зарчмын хувьд оноодор хуртэл оорчлогдоогуй байна. Одоо ч гэсэн ундэсний эдийн засгийн хогжлийн байдал, динамик, голцуу уйлдвэрлэлийн салбар, мон торийн нийгмийн бодлогын чанар Монголын одор тутмын амьдралын гол асуудал хэвээр байна. Орчин уеийн Монголын улс торийн уйл явцын хучин зуйлууд бол нийгэм-эдийн засгийн узуулэлтууд – УНБ, нэг хунд ногдох орлогын тувшин, ядуурал, ажилгуйдэл зэрэг багтана.

3. БНМАУ-ын удирдлагын гол зорилтуудын нэг бол «шинэ торлийн» нийгмийг байгуулахдаа, масст социалист идеологи нэвтруулэх ажил байсан. 1920 оноос хойш улсын бодлого нь нийтийн бага боловсролын иргэний системийг бий болгон хун амын шинэ identityбий болгоход чиглэсэн. Энэ зорилтыг шийдэхэд орсолдогч идеологи нь буддизм саад болж, буддын шашны сумууд тууний бодлогыг хэрэгжуулэх уурэгтэй байсан. Еронхийдоо буддын шашны сумууд Монголд хучтэй, нолоо бухий засаглалын институт байсан. Хэдэн зуун жилийн турш сумууд боловсролын салбарт бодитой монополийг эрхэлж, бэлчээр, малын тоог ихээр эзэлж, сумийн хараат байдалд мянган шавь нар буюу хараат ард ард хар ажил хийдэг байсан [22]. Иймд 1921 оны хувьсгалын дараагийн 15 жилийн дотор Монголын улс торийн дотоод уйл явцад торийн гол орсолдогч сум хийд байлаа.

Монголчуудын сэтгэл санаанд сум хийд болон тууний институтуудын нолоо маш их байсныг илэрхийлэх дарах баримтаас узэж болно. 1920-д онд торос боловсролын иргэний системийг шашны боловсролын эсрэг альтернатив аргаар нээж, 1925 онд шинэ богдо-гэгээний хойт дурийг тодруулахыг албан есоор хорьсон ч, нийгмийн байдлыг тодий оорчилж чадаагуй. Уунтэй холбогдуулан 1930-д оны улс торийн хэлмэгдуулэлтийг шашны эсрэг явуулсан нь нийгэмд тууний уурэг ролийг зовхон хатуу аргаар биш, харин арай оор, зоолон аргаар оорчлох чадваргуйг харуулж, торийн сул талыг илэрхийлсэн узуулэлт болсон. 1940 он гэхэд нийгмийн хэлмэгдуулэлтийн ур дунд БНМАУ-д бух сум хийд, морголийн газар хаагдаж, устгагдаж, лам нар нийгмийн ангиас хасагдаж, нэг хэсэг нь буудуулж, ихэнх нь иргэний статустай болов [23].

Албан есны атеизмын бодлогын ур дунд сум хийд тороос ангид болж, Монголд улс торийн уйл явц десакрализацийн уе шатыг бурэн гарсан. 1940 оны суул – 1950 оны эхэнд БНМАУ-д шашин, хийдийн хэсэгчилсэн цагаатгал болж, богдо-гэгээний институтээс татгалзаж, шашны оор институтын хогжил дээр ундэслэх болсон. Монголын сангхаг Гандантэгчинлэнг хийдийн хамб-лам тэргуулж, хойт дурийг тодруулах аргаар биш, община гишуудээс сонгогдох эрхтэй болов [25]. Уунээс гадна, 1990-д онд 9-р Богдо-гэгээний Монголдоо буцан морилсон явдал, туунийг буддын шашны тэргууний эрх сэргээх, улмаар торийн тэргууний эрхийг барих талаар санаа агуулаагуй гэж зарласан. 2011.11-02-нд (нас барахаас нь омнохон) туунийг Монголын буддын шашны Холбооны тэргуунээр томилсон.

1990-д онд Монголд шашны сэргээн байгуулалт ламын институтыг хувьсгалаас омнох уеийн тувшинд сэргээж, мон буддын шашинд бух монголчуудыг буцаан оруулж чадаагуй [26], туунчлэн теократыг сэргээх узэл санаа зовхон Монголын улс торийн элит биш, нийт хун амын дунд ч гэсэн дэмжлэг аваагуй юм. 9-р Богдо-гэгээн ч оороо нэг бус удаа улс торийн эрх мэдлээс татгалзаж [27], Монголын одоо мордож байгаа Ундсэн хуулинд зааснаар, «шашин нь улс торийн уйл ажиллагааг явуулах эрхгуй» гэсэн заалтыг хулээн зовшоорсон болно [28].

 

****

 

Монголын болон гадаадын судалгааны нийгэмлэгт тархсан тугээмэл санаа бодлын эсрэг, орчин уеийн ойлголтоор Монгол нь ардчиллыг харьцангуй хонгон хулээж авсан шалтгаан нь зовхон Чингисхааны уеийн улс торийн соел, буддын identityбуюу номад сэтгэл зуйн онцлог бус, харин социализмын 70 жил ургэлжилсэн туухэн туршлагад оршиж байна. Ялангуяа социализмын дэглэмийн улс торийн (голцуу тунхаглалын шинж чанар бухий) хэм хэмжээнууд нь хучээр суурилуулагдсан ч гэсэн, бодит байдал дээрээ Барууны ардчиллын хэм хэмжээнд хамгийн ихээр ойртуулж огсон: ард тумэн нь торийн эрх мэдлийн сурвалж, тушиг болох, сонгууль нь эрх мэдлийн засаглалын хучин тоголдор байдлын механизм болох, нийгмийн шударга байдал нь иргэдийн улс тор-эрх зуйн эрх тэгш байдлаар хангагдах, иргэний эрх зуй нь улс торийн уйл явцын ундсэн эх сурвалж, торийн бодлогын секуляр шинж чанар зэрэг багтана. Социализмын уед бий болсон нийгмийн шинэ бутэц, уламжлалт нийгмээс ялгаатай тэс оор нийгмийн хусэл, санал, унэт баялаг нийлээд постсоциалист Монголын нийгмийн ундсийг байгуулсан. 1980-д оны хоердугаар хагасын социалист системийн хямрал ноерхож буй намын, мон нийт системийн узэл суртлын хучин тоголдор байдлыг эвдсэн ч гэсэн, социализмын уед байгуулагдсан улс торийн уйл явцын ундсийг хадгалж улдээсэн.

Ашигласан ном, хэвлэл  

1.            См., например: Интервью с руководителем администрации президента Монголии П. Цагааном [Электронный ресурс] URL: http://mongolnow.com/Tsagaan.html; Риккардо Мильори: Монголия стала образцом свободы в своем регионе // Монголия сегодня. – 2013. – 14 марта.

2.            Например, президент Монголии Ц. Элбэгдорж в своем послании участникам международной научной конференции по изучению Чингисхана заявил, что «демократический выбор был основой Великой Монгольской империи» // InternationalconferenceonChinggisKhaanstudiesheld[Электронный ресурс] URL: http://english.news.mn/content/97000.shtml. Также см.: Железняков А.С. Монгольский полюс политического устройства мира. – М.: ИС РАН, 2009. – 272 с.; Сабиров Р.Т. Возрождение буддизма в Монголии // Азия и Африка сегодня. - 2002. № 8. - С.71; Sabloff P. Why Mongolia? The political culture of an emerging democracy // Central Asian Survey. – 2002. №21. - P.19–36.

3.            Дагбаев Э.Д.  Институциональный дизайн политических процессов в российских регионах Внутренней Азии и Монголии. – Улан-Удэ: Изд-во Бурятского государственного университета, 2011. - 304 с.; Дэлгэрма Б. Демократические преобразования в Монголии на рубеже XX и XXI вв. Автореферат на соискание ученой степени кандидата исторических наук. - Улан-Удэ, 2005; Монголын ардчиллын төлөвшил / Ред. Г. Чулуунбаатар. - Улаанбаатар. 2011. – 224 х.

4.            Родионов В.А. Демократия как внешнеполитический ресурс: случай Монголии // Вестник Бурятского государственного университета. 2013. Вып. 8: Востоковедение. - С.96-100.; Яскина Г.С. Монголия и внешний мир. - М.: ИВ РАН, 2002. – 370 с.; RossabiM. ModernMongolia. From khans to commissars and capitalists. - Berkley. Los Angeles. London: University of California Press, 2005. – 400 p.

5.            Цэцэнбилэг Ц. Проблемы модернизации монгольского общества. – Улаанбаатар: Институт философии, социологии и права АН Монголии, 2002. - С.6.

6.            Дашдаваа Ч. Улаан түүх: Коминтерн ба Монгол. - Улаанбаатар, 2003. – 304 с.; Он же. От демократизма к авторитаризму // Вестник Бурятского научного центра СО РАН. – 2011. №3. - С.43-56.

7.            Конституция Монгольской народной республики, 26 ноября 1924 года [Электронный ресурс] URL: http://constitutions.ru/archives/8185

8.            Скотт. Дж. Благими намерениями государства. Почему и как проваливались проекты улучшения условий человеческой жизни: Пер. с англ. Э.Н. Гусинского, Ю.И.Турчаниновой. - М.: Университетская книга, 2005. - С.151-152.

9.            Владимирцов Б.Я. С. Общественный строй монголов. Монгольский кочевой феодализм. - Л., 1934. - С. 138, 158.

10.        Лиштованный Е.И. Буддийское учение о Чакравартинах как правовое обоснование государственной независимости и суверенитета Монголии // Вестник Бурятского государственного университета. 2012. Вып. 2а: Право. - С. 56-57.

11.        Клятвенный договор между Народно-революционным правительством Монголии и богдо-гэгэном. 1 ноября 1921 года. [Электронный ресурс] URL: http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000129/st026.shtml

12.        Конституция Монгольской народной республики, 26 ноября 1924 года [Электронный ресурс] URL: http://constitutions.ru/archives/8185

13.        Скрынникова Т.Д. Харизма и власть в эпоху Чингисхана. – М.: Восточная литература, 1997. – 216 с.

14.        Конституция Монгольской народной республики, 6 июля 1960 года [Электронный ресурс] URLhttp://www.sovetika.ru/mnr/konst.htm

15.        Батнасан Г. Некоторые особенности перехода к оседлому образу жизни в Монгольской народной республике // Советская этнография. - 1977. №2. - С.70.

16.        Скотт Дж. Указ. соч. - С.18.

17.        Крадин Н.Н. Структура власти в кочевых империях // Кочевая альтернатива социальной эволюции. - М.: Центр цивилизационных и региональных исследований РАН, 2002. - С.86.

18.        Хүн амын тоо, хүйсээр, оны эхэнд, мянган хүн [Электронный ресурс] URL: http://ubstat.mn/StatTable=11

19.        История Монголии. XX век. – М.: ИВ РАН, 2007. – С.295.

20.        Там же. – С.297.

21.        Там же. – С.286.

22.        Скрынникова Т.Д. Ламаистская церковь и государство. Внешняя Монголии XVI – начала XX века. – Новосибирск: Наука, 1988. - С.51-65.

23.        История Монголии. XX век. – М.: ИВ РАН, 2007. – 103 c.

24.        Belka L. Institution of Mongolian (Khalkha) Jibzundamba Khutugtu: religion and politics on the threshold of the 21st century // Пятыеторчиновскиечтения. Философия, религия и культура стран Востока. 6-9 февраля 2008 г. – Санкт-Петербург, 2009. - С.310.

25.        Сабиров Р.Т. Буддийская сангха в Монголии: конец 1980-х – 2003 гг. // Восток: история, филология, экономика. Вып. 3. М.: Гуманитарий, 2004. - С. 127-147.

26.        По данным переписи населения 2010 г., только 53% граждан назвали себя буддистами, 38,6% не связали себя ни с какой религией. См.: Хун ам, орон сууцны 2010 оны улсын тооллогын үр дүнх. Улаанбаатар, 2011. - Х.34.

27.        Намсараева С. Проблемы монгольской «дхармы» // НГ-Религии. - 1999. - 13 октября

28.        Конституция Монголии, 13 января 1992 года [Электронный ресурс] URL: http://mongolnow.com/law1.html